Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanının üzerinden 103 yıl geçti. 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde alınan kararla Cumhuriyet ilan edildi ve “Egemenlik kayıtsız, şartsız milletindir” ilkesi devlet yönetiminin temeline yerleşti. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde ilan edilen Cumhuriyet, ardından gelen siyasi ve toplumsal yeniliklerin de önünü açtı.

Cumhuriyet’e giden yol

Osmanlı İmparatorluğu, 1876’ya kadar mutlak monarşiyle; 1876-1878 ile 1908-1918 arasında ise meşruti monarşiyle yönetilmişti. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Anadolu’nun işgal edilmesi üzerine Mustafa Kemal Paşa liderliğinde yürütülen Milli Mücadele, Ekim 1922’de milli güçlerin zaferiyle sonuçlandı.

Bu süreçte 23 Nisan 1920’de Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi, 20 Ocak 1921’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nu kabul ederek egemenliğin Türk ulusuna ait olduğunu ilan etti. Meclis, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. Ülke, bir süre meclis hükümeti sistemiyle yönetildi.

Yönetim krizi ve Cumhuriyet’in ilanı

27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifa etmesi ve Meclis’in güvenini kazanacak yeni bir kabinenin kurulamaması, yönetim biçimine ilişkin tartışmayı hızlandırdı. Mustafa Kemal Paşa, İsmet İnönü ile birlikte yönetim biçiminin Cumhuriyet olmasını öngören bir yasa değişikliği tasarısı hazırladı ve tasarı 29 Ekim 1923’te Meclis’e sunuldu. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan değişikliklerin kabul edilmesiyle Cumhuriyet, TBMM tarafından ilan edildi.

Atatürk’ün Cumhuriyet’e ilişkin düşüncelerini yakın çevresine ilk kez açıkladığı tarih olarak 20 Temmuz 1919 Erzurum öne çıkıyor. Erzurum Kongresi’ne katılan devlet adamı ve vali Mazhar Müfit Kansu’nun hükümetin şeklini sorması üzerine Mustafa Kemal Paşa’nın, zamanı geldiğinde yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını söylediği aktarılır.

101 pare top ve ilk kutlamalar

29 Ekim 1923’te Meclis’teki uzun görüşmelerin ardından Cumhuriyet ilan edildi. Ankara’da “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yükselirken, 101 pare top atışıyla ilan halka duyuruldu.

Cumhuriyet’in ilan edildiği gün henüz 29 Ekim resmi bayram ilan edilmemişti. 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim’deki şenlikler halk tarafından kendiliğinden düzenlendi. Ertesi yıl, 26 Ekim 1924 tarihli kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının 101 pare top atışı ve özel bir programla kutlanması kararlaştırıldı. 1924’teki kutlamalar, sonraki yıllardaki Cumhuriyet kutlamalarının başlangıcı oldu.

29 Ekim’in milli bayram ilan edilmesi

2 Şubat 1925’te Dışişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan yasa teklifinde 29 Ekim’in bayram olması önerildi. Teklif, Meclis Anayasa Komisyonu’nda görüşüldü ve 18 Nisan’da karara bağlandı. 19 Nisan’da TBMM tarafından kabul edilen kanunla 29 Ekim’in Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanması resmi hüküm hâline geldi. Böylece 29 Ekim, 1925’ten itibaren yurt içinde ve dış temsilciliklerde milli bayram olarak kutlanmaya başladı.